TRẦN DƯƠNG – Ada Lovelace – lập trình viên đầu tiên trên thế giới

Năm nay kỷ niệm tròn 2 thế kỷ ngày sinh của Ada Lovelace, nhà toán học nữ, người được coi là lập trình viên đầu tiên trong lịch sử khoa học máy tính.

Ada Lovelace sinh ngày 10 tháng 12 năm 1815, với tên khai sinh là Augusta Byron. Cha của Augusta chính là thi sỹ lỗi lạc Lord (John) Byron, và mẹ là Anne Isabella (Annabella) Milbanke. Augusta là con hợp pháp duy nhất của Lord Byron; những người con khác của ông đều là con ngoài giá thú. Trước khi Augusta ra đời, Lord Byron từng hy vọng đó sẽ là một cậu con trai xuất sắc. Khi thấy đó là con gái, ông đã khá thất vọng. Ông đặt tên con gái là Augusta và gọi đơn giản là Ada.

Khi Ada mới được 1 tháng, Lord Byron bỏ nhà ra đi, và 4 tháng sau thì rời bỏ hẳn nước Anh, sau ký giấy ly hôn theo yêu cầu của bà Annabella. 8 năm sau, ông chết trong cuộc chiến ở Hy Lạp.

Sau khi ly hôn, bà Annabella bế con về sống tại nhà cha mẹ đẻ ở Kirkby Mallory. Vì quá thất vọng với chồng và cho rằng lối sống hoang đàng của ông là do cái nghiệp văn thơ, bà Annabella hướng sở thích của con gái sang toán học và cố gắng kiềm chế, không để sở thích “bệnh hoạn” giống cha của cô bé phát triển. Tuy nhiên, mặc dù đi theo sự định hướng của mẹ và không lần nào gặp lại cha, Ada vẫn không ngừng quan tâm đến những tác phẩm của ông. Sau này, bà mô tả thiên hướng và sự nghiệp của mình như là một thứ “khoa học thiên thi ca”.

Khi còn nhỏ, Ada rất ốm yếu và thường xuyên bị đau đầu. Tuy thế, cô không ngừng có những ước mơ rất lãng mạn, trong đó có ước mơ bay được.

Năm 1829, Ada bị mắc sởi biến chứng, phải nằm liệt giường cả năm, sau đó phải đi lại bằng nạng. Mặc dù vậy, Ada vẫn chăm chỉ học toán và kỹ thuật. Cô cũng tìm hiểu cả giải phẫu học của loài chim để tìm cách tính toán chế tạo đôi cánh cho con người. Cô quyết định viết cuốn sách có tên là “Flyology” (tạm dịch là “lý thuyết về sự bay”) để công bố những tính toán của mình.

Năm 1833, Ada bí mật quan hệ tình ái với gia sư của mình. Khi bị phát hiện, hai người có ý định bỏ trốn. Tuy nhiên, người nhà của chàng gia sư đã kịp phát hiện âm mưu này và báo cho bà Annabella. Hai bên đã tìm cách giấu vụ việc để bớt tai tiếng. Sau vụ này, Ada có một nữ gia sư là Mary Somerville. Hai người đã rất thân thiết và tôn trọng nhau.

Trong các mối quan hệ gần gũi của Ada thời trẻ, phải kể đến những tên tuổi lẫy lừng là nhà văn Charles Dickens, nhà vật lý Michael Faraday và nhà toán học Augustus de Morgan.  

Đến tuổi trưởng thành, sự say mê toán học đã dẫn Ada Byron đến với Charles Babbage (1791 – 1871), nhà toán học hàng đầu của Anh Quốc thời bấy giờ. Charles Babbage cũng quan tâm rất sâu đến lĩnh vực chế tạo máy, đặc biệt là máy tính (mà ông gọi là máy phân tích – analytical engine). Khi Ada trở thành cộng sự của ông, Babbage đã truyền cho Ada những mối quan tâm đó, và hai người đã phối hợp làm việc để từ cái “máy trừ” (difference engine) cải tiến một bước dài thành “máy phân tích” (analytical engine). Khi phát hiện ra khả năng đặc biệt về toán và khoa học tính toán của Ada, Babbage đã gọi Ada là “Người phù phép với những con số”.

Tháng 7 năm 1835, Ada cưới nam tước William King và trở thành Augusta Ada King. Họ sinh hạ được 3 người con, hai trai là Byron và Ralph Gordon, và gái là Anne Isabella (giống tên bà ngoại). Năm 1838, William King được phong bá tước vùng Lovelace, và Ada bắt đầu được gọi là “Bá tước phu nhân Ada Lovelace”.

Trong những năm 1840, Ada Lovelace vướng vào vài vụ tai tiếng. Đầu tiên là do mối quan hệ quá thân mật với một vài người đàn ông dẫn đến tin đồn về quan hệ bất chính. Sau đó là vụ thua thiệt nặng nề về tài chính do những tính toán sai lầm và sự đam mê bài bạc của bà. Mặc dù là nhà toán học và nhà khoa học về máy tính, Lovelace đã mắc sai lầm nghiêm trọng khi cho rằng có thể xây dựng những phương pháp đánh bạc để luôn giành phần thắng, và điều đó đã dẫn đến thất bại nặng nề.

Ada Lovelace mất ngày 27 tháng 11 năm 1852 vì ung thư tử cung, cũng chết trẻ giống như người cha của mình. Từ mấy tháng trước đó, khi Lovelace nằm trên giường bệnh, mẹ bà đã không cho bất cứ người bạn nào của bà đến thăm. Còn chồng bà, ông William King, cũng bỏ đi hẳn trước đó 3 tháng, sau khi nghe bà nói một câu gì đó mà không ai được biết. Theo di nguyện của bà, thi hài bà được chôn cạnh mộ cha bà, Lord Byron.

Mặc dù có khá nhiều nghiên cứu đáng kể trong một số lĩnh vực, từ toán học thuần túy đến khoa học tính toán và chế tạo máy, thậm chí cả giải phẫu học, công trình “để đời” của Ada Lovelace lại được viết ở dạng “những chú thích” về một bài viết của một người khác, và vì vậy nó từng có một số phận rất “long đong”. Sự việc đã diễn ra như sau:

Năm 1840, Charles Babbage được mời đến dự hội thảo ở Đại Học Turino (Ý) về “máy phân tích” của ông (và của Lovelace). Khi đó, Luigi Menabrea, một kỹ sư trẻ (sau này là thủ tướng Ý) đã ghi chép lại bài giảng của Babbage và phát triển thành một bài viết mà 2 năm sau được đưa vào lưu tại Bibliothèque universelle de Genève (Thư Viện Tổng Hợp Geneva). Một người bạn của Babbage, Charles Wheatstone, khuyên Lovelace dịch bài viết ra tiếng Anh. Bản dịch của Lovelace được công bố kèm theo những chú thích của chính người dịch. Những chú thích này phát triển các kết quả của Menabrea sâu sắc đến mức mà sau đó được các chuyên gia coi là một công trình riêng của Ada Lovelace, và được đặt tên là “Những chú thích”. Nội dung của nó thực sự là một chương trình cho máy tính. Trước đó, chưa ai làm ra một chương trình tương tự. Ada Lovelace cũng đưa ra quan điểm rằng cái gọi là máy tính (computer) cần phải có thêm những tính năng khác, ngoài tính toán đơn thuần. Thời đó, ngay cả người thầy Charles Babbage của bà cũng chưa từng có một sự hình dung như vậy. Michael Faraday cũng đánh giá rất cao công trình của Lovelace.

Mặc dù thành công như vậy nhưng do được viết dưới dạng “những chú thích” nên giới khoa học đã không quan tâm đến người viết. Hơn nữa, ý nghĩa của công trình “Những chú thích” chỉ được chú ý sau khi một đồng nghiệp nổi tiếng của bà viết lại chi tiết và giới thiệu với giới khoa học vào năm 1950.

Do tính chất quan trọng, “Những chú thích” của Lovelace đã được tái công bố trên tạp chí chuyên ngành vào năm 1953, tức là 101 năm sau khi Lovelace qua đời. 

Cần nói rằng trong “Những chú thích”, Ada Lovelace đã phủ nhận khả năng trí tuệ nhân tạo. Bà viết: “Máy phân tích không thể đưa ra những dự định công việc. Nó có thể làm mọi việc nếu chúng ta biết cách ra lệnh cho nó. Nó có thể thực hiện quá trình phân tích, nhưng không có khả năng tiên đoán chân lý.” Về sau, Alan Turing, cha đẻ của khoa học máy tính hiện đại, đã bàn kỹ về quan điểm của Lovelace trong công trình “Computing Machinery and Intelligence” (Máy tính và trí tuệ).

Mặc dù vậy, quan điểm của Ada Lovelace không đến mức cực đoan. Năm 1844, bà nói với một đồng sự là Woronzow Greig về ý tưởng xây dựng mô hình toán học để mô tả quá trình xuất hiện ý nghĩ trong não bộ. Tuy nhiên, bà đã không hiện thực hóa được ý tưởng này.  

Để ghi công Augusta Ada Lovelace, một ngôn ngữ máy tính đặc biệt của bộ quốc phòng Hoa Kỳ được đặt tên là Ada. Tài liệu hướng dẫn sử dụng ngôn ngữ này mang mã MIL-STD-1815, với con số 1815 là năm sinh của bà. Từ 1998, Hội Máy Tính Anh bắt đầu trao các giải thưởng Ada Lovelace, và từ 2008 thì tổ chức các cuộc thi mang tên bà cho các nữ sinh viên học về máy tính. Ở Anh, hàng năm người ta tổ chức hội nghị khoa học mang tên Lovelace dành cho sinh viên chưa tốt nghiệp. Giữa tháng 10 có “Ngày Ada Lovelace” để tôn vinh những phụ nữ có thành tích trong các lĩnh vực khoa học và công nghệ. Tòa nhà Kỹ Nghệ Máy Tính và Viễn Thông của Đại Học Zaragoza (Tây Ban Nha) được gọi là Tòa Nhà Ada Byron. Làng máy tính ở Porlock gần nơi ở của Lovelace được gọi là làng Ada Lovelace. Tên của công ty phần cứng mã nguồn mở Adafruit Industries chứa từ “Ada” để tưởng nhớ Lovelace, vân vân.

TRẦN DƯƠNG

Advertisements
By daohieu Posted in Không phân loại

2 comments on “TRẦN DƯƠNG – Ada Lovelace – lập trình viên đầu tiên trên thế giới

  1. Cảm ơn tác giả Trần Dương đã có bài giới thiệu về một nhân tài có công lao mà ở nước ta có lẽ hầu như chưa ai biết đến.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s