SƠN NAM ngoại sử 10

Ra đi thấy vịt không lùa. Gặp duyên có kết. Thấy đình chùa vào… chép chép biên biên

Đã từng có lúc vội vã bước ra khỏi nhà trọ, xỏ chân vào hai chiếc dép cùng màu, không mang dép ngược mà mang dép xuôi (hai chiếc cùng một bên), quần không nịt cài, “fermeture” bỏ lửng!

Tái mặt! Phát hiện “cửa sổ chưa đóng” khi ông vừa bước ra khỏi xế hộp của các VIP hoặc khi xuất hiện trước ống kính thu hình, khi bước lên bục thuyết trình để tham luận… trước hội trường đông quan chức và người dự thính.

Ông đọc sách thì nhiều, đọc đâu nhớ đấy vậy mà ông nói “tui viết ra thì ít”. Ông chỉ ngưng hút thuốc lá khi ngủ. Bất chợt vào giờ giấc nào, nhất là vào giữa canh khuya im ắng, kẻ sống chung chợt nghe tiếng bật quẹt gaz cái “xạch”. Thoang thoảng mùi thuốc lá, tín hiệu nhà văn đã thức giấc, tiếp theo là tiếng cái bàn máy đánh chữ “cổ đại” lạch cạch, lạch cạch…

Gu của Sơn Nam là thuốc lá đen, thế nhưng gặp thuốc Lào cũng phê sộc sộc… Vậy mà ông Bính Dần này qua đời lúc 83 tuổi ta, không phải vì ung thư phổi.

Đồng nghiệp đều nói Sơn Nam là một cái “thư viện sống”. Bạn bè đến nơi ông ở đều thấy sách báo tài liệu cũ, mới ngổn ngang luộm thuộm như ve chai. Ở đầu giường, chân bàn ghế, hốc kẹt… Thế nhưng khi cần tìm một tác phẩm trong đống bề bộn đó, cứ như một quản thủ thư viện, ông mò đến thò tay đúng nơi đúng chỗ rút  ra ngay phóc.

Có lẽ chúng tôi “ớn sư phụ” nhất chính là lúc sắp đi đến các nơi mời thuyết trình, tham luận… về các đề tài văn học, danh nhân, địa chí, lịch sử dân tộc, phong tục tập quán, lễ hội dân gian… Chẳng bao giờ thấy ông cầm một mảnh giấy lộn nào. Thắc mắc hỏi, ông nói:

– Thì cũng giống như đồ ăn có sẵn trong tủ lạnh lấy ra ăn. Cũng như cái radio bật công tắc lên, chớ có gì đâu! Điều cần quan tâm là đối tượng sẽ nghe mình là ai. Quan chức, cán bộ, học sinh, sinh viên các trường đại học… hay là mình sẽ xuất hiện trên đài truyền thanh, truyền hình với quần chúng?

Thế nhưng, cũng có đôi lần, nghe chúng tôi nói đi đến với hai tay chẳng có gì cả kỳ lắm, Sơn Nam liền quơ vội một cuốn sách nào đó cầm theo.

Xế trưa về nhà, chúng tôi cười ngặt nghẽo: Cuốn sách đó nói về “Thai nhi và phụ sản”. Hỡi ôi! Nó chẳng ăn nhằm gì với đề tài “Lễ hội đình thần và Tết Nguyên đán” mà ông đã thao thao bất tuyệt giữa công chúng một cách rất thuyết phục hơn hai giờ đồng hồ.

Đôi khi về đến nhà, lật vào giữa cuốn sách có kẹp cái bao thơ bồi dưỡng diễn giả, những tờ giấy bạc bốc khói sạch bách tự bao giờ, chỉ còn trơ lại cái vỏ.

Chuyện này cũng thường tình và dễ hiểu thôi. Dọc đường về, “chàng” ghé vào các quán của những nàng xinh như mộng để “cà kê dê ngỗng”.

Chúng tôi chợt nhớ đến câu Kiều của thi hào Nguyễn Du:

Ma đưa lối, quỉ dẫn đường

Lại tìm những chốn đoạn trường mà đi.

Chuyện “bất khả từ” khi phải lễ mễ vào ngồi trong những chiếc ôtô bóng loáng. Phải ngồi chốn lầu son gác tía, nhà hàng, khách sạn nhiều sao. Có máy điều hoà không khí, thưởng thức các món cao lương mỹ vị, uống rượu Tây thượng hảo hạng. Tham dự các bữa tiệc cao cấp của các quan chức, đại gia… “chiêu hiền đãi sĩ”.

Hổ vẫn nhớ rừng, mây nhớ trời cao!

Cốt cách nông dân, Sơn Nam vẫn rạo rực muốn sổ lồng, cuốc bộ hoặc đi xe ôm về chốn cũ. Xuề xoà cùng bằng hữu cố tri, bà con mến thương, chòm xóm quen mặt hiểu lòng. Tấm thân gầy guộc, chỉ mặc có chiếc quần đùi, quán tính chỉ ngồi bẹt dưới đất, có gì ăn nấy. Nhưng những giây phút này gương mặt ông rạng rỡ, ánh mắt chứa chan. Chuyện ăn uống cốt là ở cái tâm và không khí của buổi họp mặt.

Khi ăn uống nhà ai xong, ông đặt chén xuống cạnh mâm cẩn thận. Hai tay nâng đôi đũa ngay ngắn, khẽ xá đôi lần và cẩn trọng đặt lên miệng chén rồi mới đứng lên. Ông cầm bút bằng tay phải, nhưng cầm đũa và làm mọi việc khác đều bằng tay trái. Bàn tay này còn “để đời” với động tác “ngạo vật” khi ngồi cùng đồng nghiệp có ai đó “vỗ ngực xưng danh, nói ăn theo, nói leo lên đầu thiên hạ”. Tức thời ông khẽ ngoảnh mặt sang bên trái (để không ai nhìn thấy) rồi đưa bàn tay trái đưa lên miệng che nụ cười tủm tỉm.

Món ruột của Sơn Nam là cái máy đánh chữ, lâm cảnh nay đổi mai dời chỗ trọ, cầm lên xách xuống, rớt cái cạch “tắt máy” phải đem đến tiệm sửa.

Ba món lỉnh kỉnh như cây bút, hộp quẹt, gói thuốc lá…bỏ vào lấy ra túi áo thất lạc đôi lần. “Tang tóc” nhất là lúc đã về đến cửa vách nhà trọ, tay trái cầm chìa mở ổ khoá trầy trật. Tối trời, mưa sa gió táp khiến thân già ướt lạnh run lên cầm cập.

Đưa lưng áo xin chữ ký nhà văn

Dáng đi tướng đứng của ông xiêu vẹo về bên trái.  Chỗ cái gối đầu giường nằm của ông mé bên trái cũng lốm đốm khá nhiều tàn thuốc lá và vết thủng. Năm 2005 bị tai nạn xe ôm, ông té sấp xuống mặt đường, nứt khớp bàn chân và xương chậu phía bên trái.

Lúc sinh thời, ngày lại ngày qua, khi đèn đường bật sáng, sau những giờ giấc “khắc khoải” đi lại giữa các tòa soạn báo, nhà xuất bản, về lại Gò Vấp, ông đều ghé quán bia quen thuộc. Tại điểm ăn uống cố định này, lúc nào cũng có đủ tao nhân mặt khách, nhiều người thuộc mọi tầng lớp trìu mến chờ ông đến. Họ xúm lại vui vẻ ngồi quanh ông. Hàn huyên chuyện trò rối rít, kẻ đưa lưng, người đưa sách vừa in xong của ông xin chữ ký, chụp hình lưu niệm…

Ông hạnh phúc kể chuyện vui buồn với mọi người. Khi màn đêm buông xuống, đến giờ trở về nhà người bạn, ông nheo nheo cặp mắt kính thì thầm:

-Văn danh thì có mà hồng nhan tri kỷ thì không!

Giới văn nghệ sĩ nói ông rất giàu, mà đó là giàu cá tính, cá tính Sơn Nam bất tử.

ĐỜI VĂN SƯỚNG HAY KHỔ?

Người đời thường đem“nhân vật” con trâu ra để ta thán cảnh khổ cùng, khổ cực, khổ hết chỗ chê… Vì trâu ta sống suốt đời trên vai mang ách kéo cày lội dưới ruộng sâu.

Xe của trâu to tổ bố bằng cái chòi giữ hoa màu của nông dân, hai bánh xe cao to kềnh càng hai bên bằng sắt gỗ rất nặng, trên xe còn chất đầy ắp những lúa gạo, cây trái, súc vật, đất đá linh tinh… đến hàng tạ.

Trâu lê từng bước hì hục vận chuyển qua mọi địa hình khắc nghiệt hiểm hóc. Trâu ta 24.24 giờ, ngày nối tiếp ngày, dầm dãi nắng lửa mưa dầu. Rét buốc thấu tận xương thịt. Kè kè bên trâu trên tay con người cầm sợi dây thừng xỏ mũi trâu, rất độc tài để điều khiển và một cái roi sắt dài lúc nào cũng sẵn sàng thẳng tay quất ác liệt vào mông trâu một cách không thương xót, nếu trâu lao động không đạt yêu cầu.

*

Nhà văn, nhà báo đôi lúc hậm hực cũng nói với nhau: “Tao khổ như trâu, tao cày như trâu”.

Thực ra, thế nào là sướng, thế nào là khổ, tùy theo quan điểm cá nhân, nào ai có giống ai và đó là vấn đề triết luận. Hay nói một cách khác, vật chất và tâm hồn khác biệt có đẳng cấp, siêu phàm và lý tưởng.

Suốt đời một nhà báo, nhà văn… đêm ngày đem thân xác cặm cụi, miệt mài trí tuệ làm nên một số phóng sự, tác phẩm… trên mọi lãnh vực  văn hóa. “Mẹ tròn con vuông” trân trọng xuất hiện góp mặt cho đời. Cái sướng của họ “vô hình” không có gì có thể sánh được và ta đã từng nghe nói:

Ai bảo “con” trâu là khổ!

Ít ai ngờ, con trâu có quan hệ mật thiết với một nhà hiền triết vĩ đại Trung Hoa. Vào thời điểm cách nay vài ngàn năm, người ta ai cũng cưỡi ngựa, nhưng Lão Tử thì cưỡi trâu.

Lão Tử ngao du sơn thủy như gã mục đồng. Tư tưởng của ông uyên thâm lãng mạn, không có cuốn từ điển bách khoa nào trên thế giới mà không có tên ông. Con trâu cũng sướng và vinh hạnh theo nhà hiền triết.

Trong làng văn học, nhà văn hóa Sơn Nam thường cưỡi trâu sắt. Đó là chiếc xe ôm “đậm đà bản sắc dân tộc” do nhiều người chở.

Lão Tử còn để ý đến “ngoại hình” sao cho có vẻ tiên phong đạo cốt còn Sơn Nam thì mỗi lần ra khỏi nhà hàng xóm láng giềng vẫn phải nhắc:

– Kéo cái “phẹc-mơ-tuya”. Cài nút áo trên lại! Mang lộn dép rồi kìa!

Hoặc:

Làm ơn thay bộ quần áo khá hơn một chút!

Vậy mà khi xe gắn máy chở ông đi qua đâu đó cũng thường thấy có vài nương tử chạy ra chặn đầu xe. Thò lẹ tay tắt máy, rút giữ chìa khóa, nở một nụ cười tựa đóa hoa!

– Khoan đi cái đã!

“Ra lệnh” xong, nữ nhà báo liền ôm nhà văn Sơn Nam hôn thắm thiết giữa thanh thiên bạch nhật, đông người qua kẻ lại. Rồi tự móc túi trả tiền xe, níu ông ngồi qua xe nàng, chạy đi mất dạng như đôi tình nhân lâu đời được gặp lại nhau.

Đó là chuyện bụi đời ngoài đường sá, tối chiều nhà văn Sơn Nam quay về nhà trọ. Còn có lắm bông hoa biết nói là nghiên cứu sinh môn văn, là biên tập viên… trên tay có sẳn giấy bút, máy ảnh, máy ghi âm… ngồi trước cửa nhà đợi sẵn tự bao giờ. Thấy ông chủ về họ mừng ríu rít bắt tay vào làm nghiệp vụ.

Hàng tuần ông có nhiều bài đăng ở các báo và lãnh nhuận bút, đôi lần có người đẹp ái mộ đến chỗ ông ở viếng thăm tặng hoa.

Chưa kể đến, gần như ngày nào ông cũng có thân hữu, bạn bè chí cốt nơi này chỗ nọ đến mời đi nhà hàng quán tiệm ăn uống, nâng ly ẩm tửu, mặc dù cái bao tử tuổi già chỉ bằng nắm tay…

Mới chiều hôm trước có các báo lại nhà đợi bài viết của ông xong để đem về tòa soạn. Rạng sáng tinh mơ ngày hôm sau, khoảnh khắc qua đêm, khi lãng tử lang thang qua các sạp, các điểm bán sách báo đã thấy bài viết tên tuổi hình ảnh của mình in đậm nét còn nóng hổi, mọi tầng lớp hăm hở mua cầm trên tay để đọc.

Tối lại lắm lúc vừa chợp mắt bỗng có tiếng đập cửa hối hả của bà con lối xóm gọi ông thức dậy “coi Sơn Nam lên đài” dung nhan xuất hiện trên màn hình ti vi.

Tại các cơ quan báo chí, nhà xuất bản, nhà sách… vừa bước ra khỏi xe ôm ông liên “xẹt” vào đảo mắt nhìn lên ngắm xuống những “đứa con” của ông trong các tủ sách. Quay ra mặt mày sáng rỡ. Từ cổng bảo vệ đến các phòng hành chánh, biên tập… lên đến tận lầu giám đốc đang ngồi, ông liên tục nói với mọi người gặp gỡ:

-Tác phẩm của tôi mới vừa phát hành mà bán đã gần hết!

Tất cả không phấn trang điểm, đời văn sướng hay là khổ?

ĐÀO TĂNG

CHÚ THÍCH ẢNH 01: Phê thuốc Lào

CHÚ THÍCH ẢNH 02: Nhà văn Sơn Nam chỉ thích ăn uống với dân bụi.

CHÚ THÍCH ẢNH 03: Sinh viên tặng hoa Sơn Nam nhân ngày nhà báo VN 21.6 tại nhà Đào Tăng ở Gò Vấp.

Advertisements